Subijana de Morillas jauregia

Jauregi-etxea jatorriz Sáenz de Hereña familiaren jabetzakoa zen, inguruko familia garrantzitsu batena.

XVIII. mendean, Irastorza izeneko gipuzkoar batek Sáenz de Hereña familiako emakume batekin ezkondu eta etxea berreraiki zuen, bere familiaren armarria gehituz, gaur egun ere ikusgai dagoena. 

Wellingtongo dukea bertan egon zen Independentzia Gerran, 1813ko Vitoriako guduaren aurreko bi egunetan. Barruko ukuiluko harrizko horman dauden gezi-zuloak geratzen dira haren egonalditik. Zirrikitu horiei esker, zaindariek atarirako sarrera eta goiko solairuetarako sarbidea kontrolatu ahal izan zuten eskaileren bidez, non zaindariak zeuden kokatuta.

 Ukuilu horietan bertan, ate bat dago, gaur egun hormaz itxita, lorategien azpiko irteera diskretua zena etxearen kanpoko hormara, non oraindik ikus daitekeen ateburu bat.

Jauregia aurreikuspen handiz eraiki zen, ogi-labe bat eta oinarri angeluzuzen baten gainean zegoen harrizko zisterna bat barne hartzen baitzituen, gutxi gorabehera 70 metro koadroko azalera hartzen zuena. Teilatutik zetorren euri-ura zisternan biltzen zen U formako burdinazko hodi baten bidez, gaur egun galduta dagoena. Zisterna hau Arabako probintziako handienetako eta ondoen kontserbatutakoenetako bat izan daiteke. 

Kanpoaldean, eraikinaren lehen solairutik sar daitekeen lorategi-sagasti bat dago, XIX. mendean berritua. Zementuzko lauza apaingarri eta uhindunekin banatuta dago, Versailles estiloko hiru mailatan antolatuta, eta eraikinaren perimetroa osatzen duten horma lodiek inguratuta. Hegoaldeko fatxadan, bi leiho balkoidunen artean eta goialdean, familiaren armarria dago, oraindik bere jatorrizko polikromiaren arrastoak dituena. 

Espainiako Ondare Historikoaren ekainaren 25eko 16/1985 Legeak (155. zk.ko Estatuko Aldizkari Ofiziala, 1985eko ekainaren 29koa) ondare historikoa babesteko esparru orokorra ezartzen du.